Манастын туула элегиндеги бабалары

Түп атасы Түгөл кан,
Түбүнөн Кыдыр даарыган,
Башкы атасы баары кан,
Башынан Кыдыр даарыган.
Түнөп өткөн жерине
Түптүү мазар орногон
Муну түбүнөн кудай оңдогон.
Басып өткөн жерине
Базарлуу калаа орногон,
Муну башынан кудай оңдогон.
Он эки бирге кол берип,
Калыйпадан кат алган,
Муну менен зайыппуруш аталган.
Түп атасы Бөйөн кан,
Бөйөн кандан Чаян кан,
Чаян кандан Огой кан,
Огой кайдан оңойдур
Муну менен беттешкен
адам жоголгон.
Сомдуктун суусун бойлогон,
Огойго согушкан адам сойлогон,
Атасынан бабасы
Арысландын тукуму
Ичсе канга тойбогон,
Огой кандан Балакан,
Балакандын баатыры,
Канча жерге тараган,
Каяшаяк бергенди
Кармап алып сабаган.
Эңкейтип адам албаган,
Бет алып менде барбаган,
Балакандан Каракан,
Кайраттуу, мыктуу, заары күч,
Бу да катылганды кылган түз,
манас менен Билерик
Экөөнү кошуп алды - дейт.
Кан тагында чоң зындан
Бийиктиги кырк аркан
Ал зынданга салды - дейт,
Өлтүрбөстөн житирбей,
Аларың бакырча болуп калды - дейт.
Кытай бүлүк болуптур,
Атын угуп Манас - деп,
Абайлагын, бай Жакып,
Ааламда барбы мындай кеп,
Уруусу Манас кыргыз - деп,
Уяны Манас бузар - деп,
Бээжинге салды мыктуу чеп,
Бээлеп, Жакып, кебимди ук,
Мендеде барбы мындай кеп,
Кырк үйлүү кыргыз чогулуп,
Айта көрбө, Манас - деп.
Кырк үйлүү кыргыз чогулуп,
Капанын баарын жоёлу,
Кыргыздын баары чогулуп,
Кызыр чалган көк жалды
Азырынча Чоң Жинди атка коёлу.
Жашы он экиге келгенде
Билбегенди билгизип,
Минтип жолго салалы,
Кайнап жаткан капырдан
Биз капкайдагы кекти алалы.
Он төрткө жашы келгенде
Канга тоюп катыгат,
Карап тургун Манаска
Каканчындын Бээжинге
Канкор Манас атыгат.
Белгилүү ушул, бели ушул
Каканчындуу Бээжинге
Калайман салчу эр ушул.
Бай Жакып, балам, кебимди ук,
Бала келди, шер келди,
Мал менен башың тең келди,
Таалайың артык кабылан,
Үйүңө Манас эр келди!
Аман болсо бул уулуң
Кыяны чаап жол салат,
Айтканым жалган болбосо,
Алдам өзү билбесе
Бул уулуң кытайды чаап олжо алат.
Сан кара күткөн, ой Жакып,
Малга кароо жан элең
Сараңыңды кой, Жакып!
Сенин адырда жылкың алты сан,
Мунун көбү сонун ала баш,
Ичинде аргымак-буудан аралаш.
Капанын баарын жой, Жакып,
Табылып Манас уул келди,
Далайын тойго сой, Жакып,
Далай жылкы, далай кой
Бир далайын сой, Жакып,
Баланын аты "Манас" - деп,
Эч адамга билгизбей,
Эч адамга туйгузбай
Өз ичиңен: "Манас" - деп,
Баланын атын кой, Жакып!
Сан кара малың чач, Жакып,
Элдин оозун бас, Жакып!
Уй менен төөң союлсун,
Бул Алтайдын түзүнө
Чоң кемеге оюлсун,
Бул Манастын тоюнда
Календер, бакыр, мискиндер
Калбай баары тоюнсун!"
Акбалтай айтып мындай кеп
Сүйүнчүлөп калганы.
Баласы жок Жакып бай
Айтканына көндү эми,
Боз айгыр үйүрү миң байтал
Айткан Акбалтайыңа
Сүйүнчүгө берди эми.
Алдыңкы эрдин шалпайтып,
Эки өркөчүн аркайтып,
Өрдөктөй мойнун койкойтуп,
Бир өркөчүн зоңкойтуп,
Балпаң-салпаң маң баскан,
Төрт аягын тең баскан,
Чуудаларын чаң баскан,
Нардан чыккан төрт жүздү
Айдап Жакып келди эми,
Ал Акбалтай абаңа
Сүйүнчүгө берди эми.
Шаа мүйүзүн койкойтуп,
Өзү сүрөк, сүтү май
Баркы кымбат жаныбар
Малым жетпейт бир далай,
Байкуш Жакып аянбай
Уйдан берди төрт жүздү.
"Ой, Акбалтай, абаке
Ушул сөзүң чын болсо,
Жылкыдан тулпар малымды ал,
Аздык кылса бергеним
Көөкөргө куюп канымды ал,
Ырас болсо айтканың
Өгөөмдү таштап, бүлөөмдү ал,
Экөөмдү таштап, бирөөмдү ал,
Алтайга таштап, айылымды ал,
Баламды таштап, зайыбымды ал,
Мүлкүмдү жыйнап, бөзүмдү ал,
Оорубаса, ой абам,
Чукуп бир жак көзүмдү ал,
Жылкы жыйдым дүйнөсүз,
Ээсиз малды көп жыйдым,
Сүйүнчүлөп калыпсыз,
Айтканың ырас чын болсо,
Малым түгүл, мени да ал!
Акбалтайдын кебине
Эзилип кетип барамын,
Кебин угуп кан Балтай
Сүйүнгөнгө чыдабай,
Күйүп барат жүрөгүм.
Айланайын Акбалтай
Аты Манас коюлса
Ал баламды көрөйүн,
Бул Алтайга келгени -
Малым арбын, балам жок,
Бала үчүн тарттым жапаны,
Мына ушундай экен, дүйнө бок!
Айланайын Акбалтай,
Бир туткан бирим сен элең,
Жанды кудай жаратат,
Ал баланы көргөнчө
Менин жаным чыгып барат!" -
Деп, - ошентип, бай Жакып
Турага толгон (түмөн) мал
Баланын жөнүн укканда
Тутамга келбей шордуу жан
Көңүлү кетип бөлүнүп,
Балалуу болдуң дегенге
Байкуш калган бай Жакып
Көзүнүн жашы төгүлүп,
Шашып атын токунуп,
Ээрчиткени эр Балтай
Чоң Алтайдын оюнан,
Чоң өзөндүн боюнан,
Салып келсе үйүнө
Ырыс-таалай жөнөптүр,
Байбичеси Чыйырды
Манас шерди төрөптүр.
Манасты төрөп турганда
Байбиче белги көрүптүр,
Ал белгини көргөндө
Он эки катын бечара
Жүрөгү түшүп өлүптүр.
Түшкөндө бала тик түшүп,
Көргөн кемпир бүк түшүп,
Бар-бар-бар ыйлап,
Баркырап көк жал бек ыйлап,
Көк жал жалы бөлүнүп,
Аягы менен тик келип,
Абайласа баланын
Арслан түрү көрүнүп,
Манасты төрөп турганда,
Кудай кылган убара
Байда болуп келиптир
Бир ак сакалчан дубана:
"Бул төрөгөн балаңыз -
Алты шердин кенжеси,
Алланын сүйгөн мендеси.
Аты Манас артык шер,
Жан жаратып мендеден
Эзелде чыкпайт мындай эр,
Айза имерип, топ бузат,
Муну менен алышкан адам окко учат.
Берен ушул, шер ушул,
Шер кенжеси эр ушул.
Аман болуп чоңойсо,
Жолсуз жерге жол салат,
Тийишкенге кол салат,
Себилдүүсү сексен төрт,
Аман болсо көрөрсүң,
Мунун серпишкен жагы кызыл өрт,
Жүргөнүнө чаң жетпейт,
Мунун сайышына ал жетпейт,
Беттеп менде келе албайт,
Муну душман жеңип алалбайт,
Түгөнгөн сайын түтөгөн,
Түптүү Манас шер ушул,
Өлгөн сайын өөрчүгөн
Өкүм Манас эр ушул.
Каканчындын Бээжинди
Аман жүрүп чоңойсо,
Какайлатар эр ошол.
Калайман салып кагышып,
Чоң-Бээжин менен чабышып,
Көргөндө болбойт эч арман,
Кырааның Манас чоңойсо,
Кытайга салат чоң жаңжал.
Белгилүү ушул, бел ушул
Бу дүйнөдө жашаган
Белгилүү Манас шер ушул.
Кыраан уулуң чоңойсо,
Кытайга бүлүк кылуучу,
Бет алганда токтобой
Бээжинге найза сунуучу.
Кайнап жаткан калыкка
Качырып согуш кылышса,
Ажалдуусун кырышса,
Мылтык атып, жаа тартып,
Каршы-терши турушса
Айбалталап чабышып,
Карсылдашып урушса,
Күпсөрдөн дары күбүлсө
Ок-дарысы түгөнүп,
Тизелешип салышып,
Тим эле жандан түңүлсө,
Каалап берген болот ок
Капырга казат кылууга
Манас өңдүү менде жок.
Дегениме көнүңүз,
Даам ичирбей балага
Ушул болот ок менен балаңа
Оозандырып бериңиз,
Айтканымды билиңиз,
Айгайлаган жоо келсе
Бир кереги чын тиет,
Ушуну жакасына тигиңиз".
Маңдайынан үч сылап,
Көздөн кайым болду эле,
Олуя чалдын өзү экен,
Төрөлгөндө Манасты
Даарымак болгон кези экен,
Кабылан - деп, катыгып,
Калың элдин баарына
Кан Манас - деп, атыгып,
Баласы жок Жакыпка.
Бала көрүп бай болуп,
Ар көңүлү шай болуп,
Адам тапкыс ой кылып,
Балалуу Жакып болду - деп,
Калайык тегиз чогулуп,
Камынмак болду бай Жакып
Баласына той кылып.
Ошондо Жакып берендин
Малы түмөн, бала жок,
Баалуу болуп турганда
Бай Жакып той бербеске чара жок.
Калайыктын ою - деп,
Балалуу болуп турганда
Бай Жакыптын тою - деп,
Бээ баштаган беш жүздү
Эркек перзент көрдүм - деп,
Берен Жакып сойду эми,
Уй баштаган үч жүздү
Союуга байлап койду эми.
Санат жетпес кой союп,
Кой сойгондо мол союп,
Кочкор союп, той кылып,
Адам билбес ой кылып,
Бай Жакыптын тою - деп,
Кара калмак, манжуу журт
Калкынын баары чогулуп,
Тыргооту тыйпыл жыйылып,
Жакып байдын далай мал
Тойго зарып кырылып,
Ала-Тоодой эт болуп,
Ала-Көлдөй чык болуп,
Бичик чийип, кат коюп,
Манастын атын бурмалап,
Чоң Жинди - деп, ат коюп,
Калмактын кочкулары короңдоп,
Күрмөчөнү, таштуусу
Жакыпты ушак кылып сороңдоп,
Чоң Жиндини тууду - деп,
Адам, чоң той кылды бул бурут,
Башаалыктай мал сойгон
Адам, байыган экен бул бурут.
Дүнүйөнү шай койгон,
Кымыз да аш, арак да аш
Адам, кызыкты көрдүк буруттан,
Ушул кезде кайран баш!
Тойго келип буруттан
Кызык көрмөк болдук ээ,
Айгыр койбой төө сойгон,
Ар түлүгүн тең сойгон,
Адам, артык экен бул бурут.
Улугу бар, таштуу бар
Тойго келип тоюнуп,
Аң-таң калды каркыбар.
Кан Жакыптын малы бар,
Кара калмак каны бар,
Жакыбым той кылганда
Калың журттун баары бар.
Адам таппас ой кылып,
Ал Манастын тоюна
Ат чаптырып той кылып,
Бай экенин билгизип,
Калмактардан душаңы
Арбаң-дөрбөң кылышып,
Тойго калып тунушуп,
Кымыз ичип кызышып,
Сөөк терин сызышып,
Арак ичип алкынып,
Күчтүүлөрү күпүлдөп,
Канча мал тойго союлуп,
Баланын аты Чоң Жинди болду
коюлуп.
Таш сайынган калмактын
Тазалары жыйылып,
Ал баланы көрчүдөй,
Ар кимиси колуна алып салмактайт,
Ал балага энчи бөлүп берчүдөй.
Жакыпка жакын Ошпурбай
Кою бирге короолош,
Аштыгы бирге ороолош
Ашы бирге жороолош,
Мал багышса күч бирге,
Саан саашса сүт бирге.
Манастын тоюн бергенде
Ушак кылып чуу кылды,
Кара калмак, манжуу журт
Калың элге чуу кылды.
Ошпур угуп ойлоду,
Уккан кебин Ошпурбай
Жакыпка айтпай койбоду.
Бир күнү калмак кеп кылып:
"Улукча кармап мал сойгон,
Дүнүйөсүн шай койгон,
Алтайдагы буруттун,
Бурут деген бу журттун
Күрдөлү кармап мал сойгон,
Күчөгөн экен бул бурут.
Бекер сойгон мал эмес,
Бекер бурут бул эмес.
Катыны тууса мал сойгон,
Бар дүйнөсүн тең койгон
Күпүлдөгөн буруттун
Күчөгөнүн карачы!" -
Күңкү кылды көп калмак,
Эли жогу курусун
Жакыпка тийди көп салмак.
"Баашалыктай мал сойгон
Жакып оңой бай эмес,
Туулганда мал кырылды
Ушул баласы оңой бала эмес!
Баланын аты Чоң Жинди
Аржакы атын ким билди!
Баласы күйгөн уу белем,
Аман жүрүп чоңойсо,
Бээжинге бүткөн чуу белем!
Кең Каканчын-Бакбурчун
Келип көрдүк бул журттун
Мындай малды ким сойгон,
Мал сойгонун кылыгын.
Чоң даңзага чийгизип,
Жакыптын мал сойгонун
Чын-Бээжинге билгизип,
Баашалыктай мал сойгон
Мааниси кандай буруттун,
Бул бурут деген журттун.
Бээден беш жүз мал сойгон
Берен экен бул бурут,
Астыңкы эрдин шалпайтып,
Эки өркөчүн каркайтып,
Төөдөн сойгон беш жүздү,
Адам таппас ой кылган,
Ааламга жетер той кылган,
Кулак угуп, көз көрүп,
Мындай тойду ким кылган?!
Бул Алтайга келгени
Эчен жылга жетиптир,
Бул буруттун байлыгы
Ааламдан ашып кетиптир.
Катыны тууса той кылган
Бул буруттун эрдигин,
Белги кылбай бээ сойгон,
Төрт түлүк малды тең сойгон,
Бу Какандын шаарында
Мындай малды ким сойгон.
Тоюна барган ток экен,
Бул Какандын шаарында
Буруттай адам жок экен.
Бул арагы менен кымызы
Ааламга сыйгыз иш болду,
Улуңтуң, Даң-Шаң, Бакбурчун
Улугун көрдүк бул журттун,
Адам көргүс ой кылды,
Күрмө кийген кытайдын
Күчтүүсүнөн өйдөрөөк
Ушул бурут той кылды.
Тоюна адам жайланды,
Кара калмак, манжуунун
Балдары уча байланды,
Тоюна толук малы союлуп,
Баласынын атын сурасаң
Чоң Жинди атка коюлуп,
Катыны тууса той кылып,
Адам көргүс ой кылып,
Кутурган экен бул бурут!
Учмактуу Бээжин чоң шаарда
Улугубуз Эсенкан
Ошого кабар салалык,
Мал сойгон бурут кыргыздын
Кабарын айтып калалык".
Кара калмак, манжуудан
Калкынын баары жыйылып,
Бээжиндин Эсенканына,
Каканчынын белине,
Кайнаган кытай элине,
Сепил тозгон тамына,
Бек бекиткен шаарына,
Бээжиндин Эсенканына
Бейили кетип калмак журт
Алты күлүк ат берип,
Алакандай кат берип,
Жезден кылган добулбас
Сабынан кармап имерип,
Каканчынын шаарына
Чоң желдетти жиберип.
Мына ошондо чоң желдет
Күндөп-түндөп жол жүрүп,
Ат аябай мол жүрүп,
Толкуп жаткан суу кечип,
Тоңкойгон эчен тоону өтүп,
Ашып-шашып жол жүрүп,
Ат аябай мол жүрүп,
Арада эче күн жүрүп,
Мунарыктап көрүнгөн,
Чет-Бээжиндин айылына,
Барып жетти ал желдет
Эсенкандын айылына.
Кырк эшиктүү Чет-Бээжин -
Капка баккан жайсаңы,
Эшиктеги бирөөсү,
Кечил турган күрөөсү,
Бул күрөөнүн жайын сураба
Өгүзү карып, өзү өлөт,
Өлүп калган адамдын
Өлчөп малын тек бөлөт.
Серкесин сетер көтөрөт,
Мингени ыйык ат болгон,
Ырымын көрсөң бул журттун
Ургаачы менен жүрбөгөн.
Азоо атын токунган,
Ырымын көрчү бул журттун
Колодон кылган чоң буркан
Кудай - деп, ошого чокунган.
Эсенкандын жанында
Кечилден турат бир миңче.
Баягы барган чоң желдет
Ашып-шашып антаңдап,
Катынын кара баскансып,
Мунун куугуну жакын качкансып,
Эсенкандын алдына
Баштай берди бузукту,
Айта кирди кызыкты
"Айдалып келген буруттан
Алтайга келип конду эле,
Азып келип журтунан
Бизге букара болду эле,
Көңүлү ташып жай болду,
Көбүнчө аштык айдап бай болду,
Бай болгондо ал Жакып
Адам тапкыс ой кылды,
Баашалыктай мал союп,
Катыны тууса той кылды".
Чоң желдет айтып турганда
Ачуусу келди Эсенкан:
"Балалуу болсо той кылмак -
Баары журттун адаты.
Айдалып келген ал бурут
Төрт түлүк малы жай болсо,
Атаңдын көрү калмак журт,
Сенин араңа келип бай болсо,
Малдуу малын сойбойбу,
Качан болсо арыкта бар
Калайык баланын атын койбойбу?
Малы бар экен бай Жакып
Баашадай малды сойду - деп,
Мынчалык неге кутурдуң?
Колунда малын сойбойбу,
Тоюна келген тойбойбу,
Калайыктар чогулуп,
Баланын атын койбойбу!?
Балалуу болгон ал бурут
Мал көзүнө карайбы
"Малын көп союп салды" - деп,
Маа келгениң жарайбы?
"Букара малын сойду" - деп,
Бузулуп кантип кетемин.
"Бурутум малын сойду" - деп,
Күнүлүк кылып нетемин.
Букарам кармап той кылса,
Ошого бузулган адам оңобу?
Тоюна тоюп кутурдуң,
Бер жакка чаап жутундуң,
Адам бир деген оңобу,
Адам сендей болобу?" -
Кууп ийип желдетти,
Зың-зың этип кенебей,
Жатып алды Эсенкан
Айтып барган ал кепти
Бучкагына теңебей.
Мына ошондо Манас эр
Күндөн-күндөн күн өттү,
Күн мезгили да жетти,
Жетиге келди зор Манас
Мунун коюлган аты Чоң Жинди,
Кара көк жал султандын
Шер экенин ким билди,
Сегизге чыгып серпилип,
Оң жол менен жүрбөдү,
Адам айткан сөз болсо
Муну кулагына илбеди,
Айтса адамдын сөзүн билбеди.
"Чын Чоң Жинди экен", - деп,
Кара калмак, манжуу журт,
Айың кылып жүргөнү.
Балача чуркап шашпады,
Бешке чыга келгенче
Берениң Манас баспады.
Чыкырган аты Чоң Жинди,
Чын Манас атын ким билди?
Кара калмак, манжуу журт:
"Жакыптын бечел уулу" - деп,
Калмак көзү көргөнү,
Айың кыла бергени.
Артык Манас опсолоң,
Бешке чыга келгенде
Бутун жыйнай басканы,
Жети жаштан сегиз жаш
Бала чыгып келгенде
Күйүп турган чок болду,
Кырк үйлүү кыргыз ичинде
Мындай тентек жок болду.
Балдар менен ойноду,
Ойногондо ал берен
Ойногонду койбоду,
Ойной берген балдардан
Эчен балдар сойлоду.
Каары келип кармаса,
Чыңырып балдар чыркырайт.
Чындап кармап жиберсе,
Талкан болуп быркырайт,
Бир күн Манас кабылан
Оолугуп токтобой,
Кырк үйлүүдөн кырк бала
Кыйбатын жыйып алыптыр,
Чоң Алтайдын талаага
Чогулуп оюн салыптыр.
Бул кырк үйлүү кыргыз балдары
Кыйындап ойноп алыптыр,
Кыраан Манас ичинде
Кымбаттап оюн салыптыр,
Кара калмак, манжуудан
Он беш менен он алты
Экөөнүн орто жеринен
Сексен бала барыптыр.
Ал баланын ичинде
Боз калмактын чоң уулу
Ары чогоол, ары эр
Сексен бала оңбоду.
"Кызыталак бурут" - деп,
Ал балдарды кордоду.
Анда балдар муну айтып:
"Тентип келген бурут - деп,
Бул буруттун балдарын
Буркуратып курут" - деп,
Сексен бала качырып,
Кырк балага асылып,
Кырк балалар чуркурап,
Кылайган жаны калбады.
Кырк баланын баарысы
Тизеси жерге бүгүлүп,
А балдардын алдына
Башынан корккон кырк бала
Сексен бала алдына
Келин болуп жүгүндү.
"Жакелер жан соога" - деп,
Чымындай жандан түңүлдү.
Карап турса кырк бала
Билегинен сап кеткен,
Жүрөгүнөн кап кеткен,
Чыркырап качып жүгүрүп,
Чымындай жандан түңүлүп,
Балдар минтип турганы,
Кырк баланы сексени
Жалынса болбой урганы.
Даакысы кетти тытылып,
Мурду канап быркырап,
Кырк бала ыйлап чыркырап,
Балдар ыйлап бой-бойлоп,
Манас турат калмактарды
"Кой, кой" - деп,
Кой, койлосо болгон жок,
Кара калмак оңгон жок.
Кой, кой - деп турса Манаска
Желигип балдар жеткени,
Жети чокмор, төрт муштум
Манаска тийип өткөнү.
Бул чокморду жегенде
Кыдырата карабай,
Кырааның салды бузукту.
Кылча жанын аябай,
Тегерегин карабай,
Теги жанын аябай
Майлаган буудай жүздөнүп,
Күүгүм туман көздөнүп,
Өрттөй көзү бек жайнап,
Кан ичмеси чын кармап,
Каалгадай кашка тиш,
Калайыктан башка тиш
Кашкайып чыгып алыптыр.
Кырк бала кыйрап калганда
Кызыр чалган кургуруң
Кызык мушташ салды эми:
"Кара калмак, манжуу журт,
Калкың менен кырайын,
Кутурган экен сексенин
Кырып жүрүп тынайын!
Кырк үйлүүнүн баласы
Айдарлуу кара калмагын.
Тим турган жанды тим койбой,
Тийди жаман салмагың,
Бууданын кармап алгансып,
Бузукту мурда салгансып,
Бу күйүткө ким көнсүн,
Күчөсө түпкө жетейин,
Күчөгөн экен бул калмак
Мен бир күрпөңдөшө кетейин!" -
Айтып муну эр Манас
Каарланып бакырып,
"Кыргыздап" ураан чакырып,
Кызыгын көрчү баланын
Кара даакы жонунда,
Кара чокмор колунда,
Үйрө кармап чокморду
Балдарга карап жетти эле,
Ойноп-ойноп өттү эле,
Он эки бала бир өлдү.
Сексен бала дыркырап,
Быт-чыт түшүп дыркырап,
Калмагынча калдырап,
Кытайынча балдырап,
Шашкан балдар мындан көп,
Жаны калбай жабылып,
Качкан балдар мындан көп.
Манастан коркуп ал балдар
Тоголонуп жыгылып,
Шашканынан балдардын
Кудайга үнү угулуп.
Каарланып Манасың
Калайман бүлүк салды эми,
Он эки бала калмактан
Тырайып өлүп калды эми.
Балдар качып жүргөндө
Токтобой Манас оолугуп
Кыргыздын кырк баласы
Караан болуп чогулуп,
Калмактын сексен баласын
Кезиккенин жанчыптыр,
Кордукту койдой салыптыр,
Койгулаша кеткенин
Манас кокосун жулуп алыптыр.
Түбүнө чогуу жетерде,
Кууп отуруп балдарды
Тонунун баарын тытарда,
Жетсе канын жутарда,
Кызык кыргын саларда,
А калмактын балдарын
Чөл түшүрүп баарысын
Айылына кууп барарда,
Чөл түшүрүп баарысын
Түбүнө чогуу жетерде,
Кармаганын соо кылбай
Тырайта муштап өтөрдө,
Калмак билип каларда,
Катуу бүлүк саларда
Атакеси бай Жакып
Мал жайытын чалыптыр,
Боз айгыр менен кампайып,
Кара ниет Жакып бай
Үстүнөн чыгып калыптыр.
Кырк баланы кайра айдап,
Манасты кармап алыптыр:
"Атаа, балам, түпкө жеттиң" - деп,
Армандуу кайгы салыптыр.
"Алып келип мал күттүм,
Алтайым жакшы жер эле,
Эли сонун, ичи кең
Менин калмагым сонун эл эле.
Минте берсең, сен балам,
Казмак болдуң орумду,
Кайнатмак болдуң, кулунум,
Капкайдагы шорумду,
Кетиресиң алымды,
Бул тентегиң койбосоң
Талатасың малымды.
Тентектигиң сында жок,
Теңдешип союл чабуучу
Теңиз кыргыз мында жок.
Балам, биз тентип келдик Алтайга,
Сенин тентегиң жетет далайга.
Жөн жүрбөй сийип иесиң
Кымыз куйган күбүмө,
Куу балам жетет экенсиң
Капкайдагы түбүмө!
Бул тентегиң койбосоң
Козголоң салат уйкума,
Эртең чабуул койбойбу
Өрүштөгү жылкыма!
Кара кылар токой жок,
Баана кылар огой жок.
Калмак зордук кылбайбы,
Бул тентегиң койбосоң,
Жыйып алган үбүмө,
Акыры жетет экенсиң,
Ушинтип жүрүп түбүмө.
Чийбейби чогуу сызыкты,
Бул тентегиң койбосоң,
Кара калмак, көп манжуу
Кылбайбы маа кызыкты,
Чачмак болдуң, чунак уул,
Сан кара жыйган малымды,
Төктүрмөк болдуң, чунак уул,
Бул калмактан канымды,
Койчу, кыймак болдуң жанымды,
Бул кылыгың койбосоң,
Баштамак болдуң бузукту!"
Балдардын баарын бакырып,
Жапырып Жакып тозгону,
Тосуп алып баарысын
Байыркыны козгоду:
"Бала сурап, кудайдан
Ырас эле бир балакет
Көргөн экемин,
Тогузга жашың келелек,
Тозокту мынча не салдың?
Казмак болдуң орумду,
Кара калмак кутурса,
Байлап кетет колумду,
Көргөзбөйбү көзүмө
Киши кылгыс сонунду.
"Уулуң бала кырды" - деп,
Уятты калмак кылбайбы,
Уулум, сенин айыңдан
Ушу турган кыргызды
Такыр кырып салбайбы!
Кыра турган себеби -
Кара калмак кеги бар:
"Буруттан Манас чыгат" - деп,
Бул капырдын башынан бери
шеги бар.
Балам, сенин кылыгың,
Кылып жүргөн бузугуң
Аярына датталуу,
Атың Манас билинип,
Кайнап жаткан капырдын
Даңзасына катталуу.
Балам, баштаганың бузукпу,
Салмак болдуң башыма
Менде көргүс кызыкты.
Жасатмак болдуң чараны,
Жараткан берген экен го
Сен өңдөнгөн тентек баланы.
Кетирмек болдуң алымды,
Талатмак болдуң малымды,
Кырдырмак болдуң кытайга
Кыргын кылып жанымды.
Сенин бабаларың өлгөндө,
Бабаңдан калган сан мүлктү
Кара калмак бөлгөндө,
Каракандын сегиз уул
Бытыратып баарысын
Туш-тушту көздөй бөлгөндө,
Биздин бирөөбүз кеттик Иренге,
Түшүп кеттик моминтип,
Кулак угуп, көз көргүс
Аябаган тереңге.
Билгенге кадыр түн көрдүк,
Биз Алтайга келип күн көрдүк.
Бала өлтүрүп, чыр кылдың,
Төктүрөсүң канымды,
Менин кырдырасың малымды!"
Жакып бай айтып мындай кеп:
"Атаа, тентек уулум" - деп,
Ачып көздү жумганча,
Андай-мындай дегиче
Абам Балтай акжолтой,
Сүйлөгөнү жарыя,
Кырк үйлүүнүн ичинде
Абаң Балтай карыя
Акбалтай айтат бир сөздү:
"Атаңдын көрү, ой, Жакып,
Бул жемеңди кой, Жакып,
Жылкың менен жерге кир!
Аты Манас бул уулуң
Береке ушу, бел ушул,
Калмак турмак канчага
Кыргын салар шер ушул!
Эркек бала шок болсун,
Мал багар уул болгунча
Бар болгунча жок болсун!
Артыңа колуң байланып,
Бери карай айдалып,
Ошол күнү өлгөнбүз!
Бейлесек, далай бейарман
Ушул уулуң чоңойсо,
Бээжинге салар чоң жаңжал.
Караса канбайт куу жүрөк
Аман уулуң чоңойсо,
Каканга салат чоң дүмөк!
Талаадан жыйнайт көчүңдү,
Алып берет Манасым
Капкайдагы өчүмдү,
Ушул Манас зор болсо,
Атагы журтка дүң болсо,
Бет алган жагы түз болсо,
Сайып кырган дөөсүнүн
Атагы туура жүз болсо,
Көңүлүң артып жай болдуң,
Балаң жокто, бай Жакып,
Сан кара күтүп, бай болдуң,
Малга ишенген болобу,
Малың бала болобу?
Көрдүң, Жакып, алыңды
Жоо ээлесин малыңды!
Угуп турам чамаңды
Кудайдан тилеп, ай Жакып,
Көргөзгөн жалгыз балаңды,
Арбактуу Жакып аты улук,
Балам малды чачар - деп,
Азыр болдуң макулук!
Айтканымды азыр бил,
Аңкоо Жакып экенсиң,
Малың менен жерге кир.
Кыраң кайда, бел кайда
Кыйналасың малыңа,
Кызырлуу кыргыз эл кайда?
Уулум тентек чыкты - деп,
Уйпаланып калыпсың,
Каңырыгың бек түтөп,
Кара баскан эмедей,
Сен малыңды аяп алыпсың.
Айтканымды азыр бил,
Кайгыланба, бай Жакып,
Сенин малың менен жерге кир.
Абайлап, Жакып, кебимди ук,
Уулум тентек чыкты - деп,
Мал аяган болобу,
Кара ниет экенсиң,
Жакып, сени адам деген оңобу.
Тентек уулдан мал аяп,
Теги жок киши экенсиң,
Атаа, мал күндү киши экенсиң!
Кара адырмак каркайган
Кара өзөн кайда, бел кайда,
Сенин издегениң мал беле?
Абайлап, Жакып кебимди ук,
Аргын, кыргыз эл кайда?
Малың караан болобу?
Мал түгөндү - деп кейип,
Сени адам деген оңобу?
Кечээ, атаң Каракан өлгөндө,
Каракандын казына
Кара калмак, манжуу журт
Карсылдатып токмоктоп,
Камчыга ченеп бөлгөндө,
Болбогон ачуу күткөндө,
Бокчонун баарын тинткенде,
Кылчайганды кырганда,
Ак сарай үйдү талкандап,
Кара калмак киргенде,
Каяшаяк бергенди
Кармап алып талкалап,
Как куйкасын тилгенде,
Кедеңдеген кежирдин
Тирсегинен илгенде,
Каяшаяк бергенди
Кармап алып сабатып,
Жонунан кайыш тилгенде,
Бээлеп билгин, Жакып бай,
Мына ошондо өлгөнбүз,
Бул кытайдын кордугун
Так эки миң көргөнбүз!
Бардыгер күчүн салганда,
Баланы тартып алганда,
Кол артка чогуу байланып,
Кордукту көрүп айдалып,
Бурулбай басып кайгырдык,
Малың турмак, Жакып бай,
Бир туугандан айрылдык,
Биздин бирөөбүздү айдады
Ойлосоң боло, ой Жакып,
Адам жеткис белине,
Биздин бирөөбүздү айдады
Күндүн чыкчу жерине.
Кара калмак күч кылды,
Калкыбызды бүт кырды.
Адырдан тийип малды алды,
Айылдан басып жанды алды.
Кечээ кызыкты кытай кылганда,
Калың элди жоготуп,
Билгенин бизге кылганда
Биздин ургаачы, кызды олжолоп,
Күл чыгарган күң кылды,
Жаш чоң эркек баланы
Уй кайтарар кул кылды.
Ойлосоң боло, ой Жакып,
Мындай ишти ким кылды,
Бирөөбүз кеттик Иренге,
Бирөөбүздү түшүрдү
Кайра чыккыс тереңге.
Алтайга келдиң айдалып,
Айлаңды таппай зарланып,
Бул Алтайга келгенде
Аштык айдап, кен каздың,
Ар түйшүктү көп кылып,
Сан кара жыйып, мал күттүң.
"Уулум тентек чыкты" - деп,
Сени кудай урабы,
Кейип жаткан бул малың
Кыяматка барабы?!
Айтканым ушул, анык бил,
Атаа Жакып, жарыктык,
Шул жылкың менен жерге кир!
Аркар, кулжа тоонуку,
Сенин кейип жаткан бул малың
Күчөсө бир күн жоонуку.
Бул тентек балаң оңолот,
Өлбөсө бир күн журттуку,
Бекерге жыйган куу малың,
Кыйкырса бир күн жуттуку.
Жүрдүң беле, бай Жакып,
Малың арбын, балаң жок
Балам тентек чыкты - деп,
Байкасам, сендей сараң жок!"
Кашатча жерин тебелеп,
Кан Балтай турду кайгырып,
Бай Жакыпты жемелеп;
"Бай Жакып, конолу Алтай талаага,
Садагасы кетелик,
Өзү тентек Манас аттуу балага,
Мойнуна тумар тагалы,
Муңуңду чечер уул болор -
Бул баланы багалы.
Карачы, Жакып, кебимди
Бизге караан да ушул, бел да ушул
Касташкан кара кытайды
Жеңип берчү уул ушул.
Аман болсо көрөрсүң
Ак марал айдап уй кылат,
Ушул Манас чоңойсо
Ааламдын баарын буй кылат,
Берен уулуң чоңойсо
Беттеп менде келеби,
Муну бет алып, душман келеби,
Эңкейтип адам алабы,
Буга кез болгон аман калабы?
Келжиреп кепти көп айтып,
Кесир кылып турасың.
Андан көрө, бай Жакып,
Адырда жылкы алты сан
Айдап жыйып калалык,
Каран малдын баарысын
Чубатууга салалык
Алты ай минсе арыбас,
Алтымыш асый болгунча
Азуу сайып карыбас
Ат мыктуусун табалы,
Каран калган бул малды
Күтүп жүрбөй чалалы,
Адырда жылкы алты сан
Тегиз жыйып алалы,
Ал жылкынын баарысын
Чубатууга салалы,
Айгай укса шашпаган
Ай караңгы түн келсе
Бир изин ката баспаган
Кара байыр казанат,
Калбыр өпкө, жез билек
Бир ат күлүгүн табалы,
Бир адамга билгизбей,
Бир кишиге туйгузбай,
Ок өтпөс тон кийгизип,
Ок жетпес ат мингизип,
Киши жүрүп, эл билбес,
Кара калмак, манжууга
Бирөөсүнө билгизбей,
Бирөөсүнө туйгузбай
Манасты тоого сактап багалы.
Эрешен тартып, эр болсо
Эр уулу менен тең болсо,
Билбегенди билгизип,
Минтип жолго салалы,
Туйбаганды туйгузуп,
Туура жолго салалы,
Өйдө чыксак Манасты
Өбөк кылып алалы,
Ылдый түшсөк Манасты
Жөлөк кылып алалы.
Бул Манастын тентегин
Кырк үйлүү кыргыз чогулуп,
Эркелетип көрөлү,
Ээленсе кара калмактан
Ушул Манас бала үчүн
Ажал жетсе өлөлү!"
Акбалтай айткан сөзүнө
Кырк үйлүү кыргыз эп көрүп,
Билбегенди билгизген
Билимдүү экен, Акбалтай,
Туйбаганды туйгузган
Туйгун экен, Акбалтай.
Айлакерден акылман
Абаң Балтай кургуруң
Ак шумкардай баркылдап,
Ак сакалы жаркылдап,
Кара тилин кайрады,
"Манас - деп айтпа элге" - деп,
Кайран Балтай сайрады.
Ошол кезде коюлган
Манастын аты Чоң Жинди,
Манастын Манас болот - деп,
Кара калмак ким билди?
Азабын тартып Манастын
Алек болду бай Жакып.
Манастын түрүн көргөндө:
"Түбүмө чогуу жетет - деп,
Бу баланын саатынан
Дүмүрчөгүм түзөтүп,
Түгөл кырып кетет" - деп,
Кайгыланды бай Жакып.
Барып Жакып ыйлады,
Байбичени кыйнады
"Ай, байбичем, Чыйырды,
Алда Таала кудурет
Бизге бала берген экен го,
Сууга сийген Чоң Жинди
Чала берген экен го!
Өрүштүн малын жый, катын,
Бул балаңды тый, катын!
Бул балаңды тыйбасаң,
Бузук салса калмакка
Кытай илек, биз жалгыз
Кырыша кетсек кытайга
Тирүү кармап алат го,
Зынданына салат го!
Балаң тентек минтпесин,
Баса калып бул калмак
Бир бокчону тинтпесин.
Уулуң теңтек, шок чыкты
Бул балаңдын тентеги
Ааламда жок чыкты.
Кырк үйлүү кыргыз балдарын
Жыйып оюн баштады,
Кара калмак, манжуунун
Так он эки баласын
Ойрон кылып таштады,
Билбей кара калмагың
Бир биринен көрүштү.
Келгендерден кеп уктум:
"Кара калмак, манжуулар
Жаңжалдашып, чырлашып,
Кыргын болду - деп, уктум.
Жерден бакан алышып,
Желеден айгыр минишип,
Жакалашып салышып,
Жаман согуш болду - дейт,
Бээ тийишип, эр өлүп,
Аябай бузук болду - дейт.
Байбичем, сенин уулуң оң кылбайт,
Минте берсе бул Манас
Эгерде бизди соо кылбайт!
Балам жок - деп зарланып,
Бир балакет сурап алыппыз.
Алтайга келдик айдалып,
Арганы таппай сандалып,
Бала сурап алыппыз,
Бала десек бадирек
Куу мүшкүлгө калыппыз.
Бул тентегин койбосо,
Билсе кара калмак журт
Төбөбүздөн басат го,
Төрт түлүктү чачат го.
Чаңдатып тиет бээни,
Жакын барсак бул калмак
Жайната муштайт мээни.
Чыгарат го - деп, турам
Капкайдагы кээни.
Тентек болду бул уулуң,
Тентегин калмак көрбөйбү,
Тентиген бурут дебейби!
Теминишер айла жок,
Жыйып алган каран мал
Бирөөн койбой жебейби.
Ушул турган кыргыздар
Айласын таппай качпайбы,
Ушул жыйып алган сан кара
Такалуудан тай койбой,
Такыр калмак чачпайбы!
Кержеңдеп тентек бул уулуң
Калмакка кежир иш кылып,
Менин сан кара малым курутат.
Кой, байбичем, угуп ал
Тентегин бул уул койбосо,
Казат экен орумду,
Ушул уулуң чоңойсо,
Кайнатат экен шорумду,
Көргөзөт экен сонунду.
Малдан жыйган күбүмө,
Чоңойчу болсо, бул уулуң
Жетет экен түбүмө!
Бул уулуңдун сыягы -
Жүргөнүнөн чаң чыгат,
Добушунан жан чыгат.
Адам, кыйкырса кулак укпаган,
Койгулашкан балдарды
Коёндой жерге ыктаган,
Колуна тийген балдардан
Бирөө тирүү чыкпаган,
Балаң салат балакет,
Бул баарыга жетет алакет.
Эңкейиште чеп экен,
Бул калмактын журту көп экен,
Бул буруттун баласы
Тентек чыкты дебейби,
Түбүндө мени жебейби.
Каралашып бир жүргөн
Калмагым сонун эл эле,
Алтын казып, бай болгон
Алтайым сонун жер эле.
Бул Алтайга келгени
Менин ырысым толуп күчөдү,
Төрт түлүк малдын баарысы
Сан кара болуп күчөдү.
Чачат го уулуң малымды,
Кетирет го алымды.
"Уулуң тентек экен" - деп,
Калмактар кармап алат го
Жол үстүнө сүйрөтүп,
Даңгыттарга жарат го,
Ай касаба туу алып,
Айылга бузук салат го,
Түгөнгөн жанды түк койбой,
Түгөтүп чаап алат го,
Аман болсо көрөрсүң,
Түйшүктү башка салат го!"
Ак байбиче Чыйырды
Анда туруп кеп айтат:
"Баатырым,
Бала үчүн бузба санааңды,
Оорсунуп калган экенсиң,
Төрөм, өлгөндө көргөн балаңды!
Бул боз ала туйгун болпоңду,
Оорсунбагын, ой төрөм,
Бул өлгөндө көргөн чолпонду".
Ак байбиче Чыйырды
Төрөсү мындай деген соң,
Бөдөнөдөй кара көз
Бөлөк-бөлөк жаш кетет,
Айтып оозун жыйгыча,
Көздүн жашын тыйгыча,
Койчулар башчы Ошпур бар,
Ошол Ошпур келиптир,
Бул келгенин байбиче туруп көрүптүр.
Бөлөккө бурду санааны,
Ошпурга берди бай Жакып
Аты Чоң Жинди аттуу баланы.
Чыйырды ыйлап чыркырап,
Мойнуна курун салынып,
Ошпурбайлап жалынып:
"Айланайын, Ошпур бай,
Сен, өзөндө жаткан дөө элең,
Бай Жакыптын көп коюна ээ элең.
Бизде дүнүйө далай, бала жок,
Өлгөндө көргөн бул бала
Тентегин тыяр чара жок.
Торко тон кылдым кийгизгин,
Жылкы ичинде Торучаар
Тулпарды кармап мингизгин,
Төбөсүнө калмактын ташын тага көр
Аманат койдум колуңа
Дагы бир төрт жыл бага көр!"
Баланы Ошпур алган соң,
Бай Жакып анда калган соң,
Торучаарды мингизип,
Торконун күлүн кийгизип,
Тобокелдеп кой жакка
Алып жүрдү эр Ошпур.
Ошпурга Манас барганда
Анда Манас боло элек,
Берениң Манас атка коно элек.
Ошпурга барып көк жалың
Эрешен тартып, эр болду,
Эр уулу менен тең болду,
Карарып күйгөн чок чыкты,
Кара калмак, манжуудан
Мындай тентек жок чыкты.
Бир күнү Манас оолугуп,
Койчуларды сабады,
Жылкычысын сабады.
Койчу качып короктоп,
Жылкычынын баарысы
"Чоң Жинди бурут келет" - деп,
Качып жүрөт сороктоп.
Койбой Манас аталып,
Койду жыйып, ой кылды,
Койчулардан кырк бала
Жыйып алып ал Манас,
Койду союп талаага
Койбой Манас той кылды.
Торпок минип топоңдоп,
Толгон бала чогулду.
Кызыкты Манас баштады
"Төрөм - деп, мени айткын" - деп,
Ал балдардын торпогун
Такыр союп таштады,
Бузукту мындан баштады.
"Төрө" - деп койгон балага
Кементайын керсейип
Салып берет талаага.
Ошол кезде Манастын
Тилегин кудай бериптир,
Ошол кезде Манасың
Он эки жашка келиптир.
Ок өтпөстөн тон кийип,
Жылкыдан Торучаар өңдүү ат минип,
Ошол кезде Манас шер
Урунарга тоо таппай,
Урушарга жоо таппай,
Жулуп алар баш таптай.
Тиштээрине таш таппай,
Эң кызыгып ээлигип
Токтоно албай жээлигип,
Таалайы артык кайран шер
Эми, тамаша салган ошол жер.
"Төрөм - деп айт мени" - деп,
Өзүн өзү билдирип,
Билген жанды күлдүрүп,
Ай-талаага кырк таман
Кадимки ордо чийдирип,
Көк жалдыгын билдирип,
Ошпур баккан көп койдон
Миң козусун союптур,
"Баатыр - деп айт мени" - деп,
Баглан козу, ширин баш
Бор кайнатып коюптур,
Ордо салып, чүкө атып,
Көк жалдын кылган иши бул.
Кең Алтайдын баткалда,
Кырк баласы жанында
Күн кылкылдап батканда,
Жан-жаныбар, макулук
Кыймылдабай жатканда,
Бала ичинде көк жалың
Чыканактап уйку алып,
Чырым этип, тынч алып,
Ак каңкыны жазданып,
Кыбыланы баштанып,
Асыл Манас көк жалың
Алп уйкуну салыптыр,
Күн шашке болгончо
Күлүстөн абыдан уктап калыптыр.
Уйкудан Манас тургуча,
Жылкычы алпы Канжаркол
Ошол жылмайгыр келип калыптыр.
Астындагы ала айгыр -
Жаман күлүк ал айгыр:
"Жайып ийсем оозун
Куштай учуп кетет" - деп,
Кутургурду карасаң
Кум салынып алыптыр,
Жан казандай башы бар,
Жаткан иттей кашы бар,
Кара келтек чокморду
Кармап үйрүп алганы,
Кырк балага умтулуп,
Качырып колду салганы.
Канжар алп түрүн көргөндө
Кырк бала качты чыркырап,
Эти турмак, бети жок
Балдардын баары качты быркырап,
Качып балдар сабылат,
Кан Манаска жалынат.
Уйкудан Манас ойгонуп,
Оң жагына толгонуп,
Баш көтөрүп караса,
Бала аманын караса,
Балдардын баары качыптыр,
Балдардан кармап төртөөнү
Айгырдан түшүп, ал алпы
Төрт баланы басыптыр.
Төртөөнү катар союптур,
Азык эттин баарысын
Шиш менен сайып тоюптур.
Көрүп алып, зор Манас
Ал балбандан чочунуп,
Торучаарды токунуп,
Жоо кийимин кийинип,
Оодарышмай ойнойм - деп,
Оңбогон бала сүйүнүп,
Каары келип, көз жайнап,
Кан ичмеси чын кармап,
Каалгадай кашка тиш -
Калайыктан башка тиш,
Кашкайып чыгып алыптыр,
Кара келтек чокморун
Балаң үйрө кармап алыптыр.
Бекем белин курчанып,
Торучаар санга бир салып,
Баскан жерин уратып,
Балбанды көзд

Дагы сунуштайбыз